Οι δασμοί αποτελούν βασικό εργαλείο της διεθνούς οικονομίας και του εμπορίου. Αφορούν  τις επιχειρήσεις αλλά εξίσου και τους καταναλωτές, επηρεάζοντας την τιμή πώλησης των αγαθών. 

Τι είναι δασμός;

Ο δασμός είναι ένας ειδικός έμμεσος φόρος, που επιβάλλεται από το κράτος σε εμπορεύματα κατά την εισαγωγή ή εξαγωγή τους. Ανάλογα με το πότε εφαρμόζεται, διακρίνεται σε εισαγωγικό και εξαγωγικό δασμό. Ο κύριος σκοπός τους είναι να προστατεύσουν την εγχώρια παραγωγή, να αυξήσουν τα κρατικά έσοδα ή να ρυθμίσουν το διεθνές εμπόριο.

• Ο εισαγωγικός δασμός επιβάλλεται από μια χώρα στα προϊόντα που εισάγονται από άλλη χώρα.
• Ο εξαγωγικός δασμός επιβάλλεται σε προϊόντα που εξάγονται από μια χώρα προς άλλες χώρες.

Η καταβολή των δασμών πραγματοποιείται κατά τον εκτελωνισμό των εμπορευμάτων στις επίσημες πύλες εισόδου και εξόδου της χώρας, όπως μεθοριακοί οδικοί και σιδηροδρομικοί σταθμοί, λιμάνια και αεροδρόμια, πολλές φορές οι δασμοί δεν επιβάλλονται σε όλα τα εμπορεύματα που περνάνε από τα τελωνεία, παρά μόνο σε αυτά που μπορούν εύκολα να αποτιμηθούν.

Ανάλογα με τον στόχο που θέλουν να πετύχουν οι δασμοί διακρίνονται σε: 

• Ταμιευτικός δασμός: Κύριος στόχος είναι η αύξηση των εσόδων του κράτους.
• Προστατευτικός δασμός: Κύριος στόχος η μείωση των εισαγωγών και η ενίσχυση την ντόπιας αγοράς.

Ανάλογα με τον τρόπο επιβολής οι δασμοί διακρίνονται σε:

• Σταθεροί (ad valorem): Υπολογίζονται ως ποσοστό της αξίας του προϊόντος. 
• Συγκεκριμένοι (specific duties): Καθορίζονται ως σταθερό ποσό ανά μονάδα προϊόντος. 
• Συνδυαστικοί: Συνδυάζουν ποσοστό και σταθερό ποσό.

Πλεονεκτήματα δασμών

• Προστασία εγχώριας παραγωγής: Οι δασμοί αυξάνουν την τιμή των εισαγόμενων προϊόντων, κάνοντάς τα λιγότερο ανταγωνιστικά σε σχέση με τα εγχώρια αγαθά. Έτσι οι εγχώριες επιχειρήσεις έχουν τη δυνατότητα να αναπτυχθούν χωρίς να αντιμετωπίζουν αθέμιτο ανταγωνισμό από μεγάλες πολυεθνικές που παράγουν φθηνά αγαθά. Το καθεστώς αυτό μπορεί να ενθαρρύνει την καινοτομία και την επένδυση στους τομείς της βιομηχανίας και της γεωργίας, καθώς οι παραγωγοί αισθάνονται ασφάλεια για την ανάπτυξη των προϊόντων τους.
• Αύξηση κρατικών εσόδων: Οι δασμοί αποτελούν πηγή εσόδων για το κράτος. Αυτά τα έσοδα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ενίσχυση κοινωνικών προγραμμάτων, την υποστήριξη υποδομών ή τη χρηματοδότηση δημόσιων έργων. Επιπλέον, σε περιόδους οικονομικής κρίσης, οι δασμοί μπορούν να λειτουργήσουν ως σταθερή πηγή χρηματοδότησης για τα κρατικά ταμεία.
• Ρύθμιση του εμπορίου: Το κράτος μπορεί να περιορίσει την εισαγωγή αγαθών που δεν πληρούν προδιαγραφές ποιότητας ή περιβαλλοντικά πρότυπα, προστατεύοντας έτσι τους καταναλωτές και την εγχώρια αγορά. Οι δασμοί μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για την προώθηση συγκεκριμένων κλάδων, όπως η γεωργία ή η βιοτεχνία, που έχουν στρατηγική σημασία για την οικονομία.
• Προστασία εθνικών συμφερόντων: Οι δασμοί μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως εργαλείο στις διεθνείς εμπορικές σχέσεις. Σε περιόδους διαπραγματεύσεων ή κρίσεων, το κράτος μπορεί να επιβάλλει δασμούς σε προϊόντα συγκεκριμένων χωρών για να διασφαλίσει οικονομικά ή πολιτικά συμφέροντα. Δηλαδή ο δασμός λειτουργεί ως μέσο πίεσης στις διεθνείς σχέσεις.

Μειονεκτήματα δασμών

• Αύξηση τιμών για τους καταναλωτές: Όταν επιβάλλεται δασμός στα εισαγόμενα προϊόντα, η τιμή τους αυξάνεται. Αυτό σημαίνει ότι οι καταναλωτές πρέπει να πληρώσουν περισσότερα για αγαθά που ίσως προτιμούσαν να εισάγουν από το εξωτερικό. Η αύξηση αυτή μπορεί να μειώσει την αγοραστική δύναμη των πολιτών και να επηρεάσει αρνητικά τη ζήτηση, ειδικά για βασικά αγαθά.
• Μείωση του ανταγωνισμού: Η υπερβολική προστασία της εγχώριας παραγωγής μέσω δασμών μπορεί να οδηγήσει σε μείωση του ανταγωνισμού. Χωρίς πίεση από ξένες επιχειρήσεις, οι εγχώριες εταιρείες δεν αναγκάζονται να βελτιώνουν την ποιότητα των προϊόντων τους ή να μειώνουν τις τιμές τους. Μακροπρόθεσμα, αυτό μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες για τους καταναλωτές και την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας σε αγορές του εξωτερικού.
• Διεθνείς αντιδράσεις: Η επιβολή δασμών μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις από άλλες χώρες, όπως την επιβολή αντισταθμιστικών δασμών ή περιορισμών στις εισαγωγές. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε εμπορικές συγκρούσεις, μείωση των εξαγωγών και γενικότερη δυσκολία στις διεθνείς σχέσεις, επηρεάζοντας αρνητικά την οικονομία και την εικόνα της χώρας στο εξωτερικό.

Επιπτώσεις των δασμών στην αγορά

Οι δασμοί στα εισαγόμενα αγαθά αυξάνει το κόστος τους, με αποτέλεσμα οι τιμές στην αγορά να ανεβαίνουν. Αυτό μπορεί να στρέψει τους καταναλωτές προς παρόμοια αγαθά εγχώρια παραγωγής ενισχύοντας έτσι την τοπική αγορά και μειώνοντας την εξάρτηση από εισαγωγές. Ωστόσο, η αύξηση των τιμών δεν επηρεάζει μόνο τις εισαγωγές έτοιμων αγαθών, αλλά μπορεί να προκαλέσει και αλυσιδωτές αυξήσεις στις τιμές των εγχώριων αγαθών που μπορούν να παραχθούν μόνο με εισαγόμενες πρώτες ύλες, επηρεάζοντας το κόστος ζωής των καταναλωτών. Η αύξηση των τιμών για τις εισόμενες πρώτες ύλες θα έχει ως αποτέλεσμα και την μείωση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων που βασίζονται σε αυτές.

Η προστασία της εγχώριας παραγωγής μπορεί να δημιουργήσει ένα “ασφαλές περιβάλλον” για τις επιχειρήσεις, ενώ να μειώσει την “πίεση” για βελτίωση ποιότητας και μείωση κόστους. Σε μακροπρόθεσμο επίπεδο, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμένη ποικιλία αγαθών και μειωμένη αποτελεσματικότητα των επιχειρήσεων αυτών στην τοπική αλλά και διεθνή αγορά.

Χώρες που επιβάλλουν υψηλούς δασμούς συχνά αντιμετωπίζουν αντιδράσεις ή αντίστοιχες κυρώσεις από τους εμπορικούς τους εταίρους, γεγονός που μπορεί να περιορίσει τις εξαγωγές τους και να επηρεάσει αρνητικά το ισοζύγιο πληρωμών. Η στρατηγική χρήση δασμών μπορεί να επηρεάσει τις εμπορικές ροές και να οδηγήσει σε αλλαγές στις εφοδιαστικές αλυσίδες, καθώς οι επιχειρήσεις αναζητούν φθηνότερες και πιο σταθερές πηγές πρώτων υλών.

Συνολικά, οι δασμοί δημιουργούν ένα πολύπλοκο δίκτυο επιπτώσεων στην αγορά. Από τη μία ενισχύουν την εγχώρια παραγωγή και τα κρατικά έσοδα, ενώ από την άλλη μπορούν να αυξήσουν τις τιμές, να μειώσουν την ανταγωνιστικότητα και να προκαλέσουν διεθνείς εμπορικές εντάσεις. Δεδομένης της παγκοσμιοποίησης των αγορών και του εμπορίου, σήμερα οι δασμοί χρησιμοποιούνται κυρίως ως μέσα πίεσης μεταξύ των κρατών. Τα απόνερα αυτών των πρακτικών επηρεάζουν κυρίως τους καταναλωτές λόγω της αύξησης των τιμών και σε μικρότερο βαθμό τις επιχειρήσεις που πρέπει να αλλάξουν τη λειτουργία τους όσον αφορά την προμήθεια έτοιμων αγαθών και πρώτων υλών, καθώς επίσης θα πρέπει να αντιμετωπίσουν την μειωμένη ζήτηση λόγω της αύξησης των τιμών.