Σε μια οικονομία της αγοράς, οι τιμές προϊόντων και υπηρεσιών μεταβάλλονται συνεχώς, άλλες αυξάνονται και άλλες μειώνονται. Ο πληθωρισμός προκύπτει όταν παρατηρείται γενική άνοδος των τιμών και όχι απλά αύξηση σε μεμονωμένα αγαθά. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ότι με το ίδιο ποσό χρημάτων, για παράδειγμα 1€, μπορούμε σήμερα να αγοράσουμε λιγότερα αγαθά από ότι χθες. Με απλά λόγια, ο πληθωρισμός οδηγεί σε μείωση της αγοραστικής δύναμης του νομίσματος με την πάροδο του χρόνου.

Κάθε οικογένεια έχει τις δικές της συνήθειες κατανάλωσης: ορισμένοι διαθέτουν αυτοκίνητο  ενώ άλλοι χρησιμοποιούν αποκλειστικά τα μέσα μαζικής μεταφοράς και κάποιοι μπορεί να ακολουθούν μία πιο χορτοφαγική διατροφή ή να καταναλώνουν περισσότερο κρέας. Οι μέσες καταναλωτικές επιλογές όλων των νοικοκυριών καθορίζουν τη σημασία που δίνεται σε κάθε προϊόν ή υπηρεσία όταν υπολογίζεται ο πληθωρισμός. Για τον υπολογισμό του πληθωρισμού λαμβάνονται υπόψη όλα τα αγαθά και οι υπηρεσίες που χρησιμοποιούν τα νοικοκυριά, όπως: προϊόντα καθημερινής ανάγκης (π.χ. τρόφιμα, καύσιμα), διαρκή αγαθά (π.χ. ρούχα, ηλεκτρονικοί υπολογιστές, οικιακές συσκευές) και υπηρεσίες (π.χ. κομμωτήρια, ασφαλιστικά συμβόλαια, ενοίκια).

Όλα τα προϊόντα και οι υπηρεσίες που καταναλώνουν τα νοικοκυριά μέσα σε ένα έτος συγκεντρώνονται συμβολικά σε ένα “καλάθι” αγαθών. Κάθε είδος μέσα σε αυτό το καλάθι έχει τη δική του τιμή, η οποία μπορεί να αλλάζει με τον χρόνο. Ο ετήσιος πληθωρισμός προκύπτει συγκρίνοντας την αξία του συνολικού καλαθιού σε έναν συγκεκριμένο μήνα με την αντίστοιχη αξία που είχε τον ίδιο μήνα του προηγούμενου έτους.

Παράδειγμα

Ποσότητες αγαθών στο “καλάθι ”	Τιμές αγαθών (ανά μονάδα/συνολικά) για το έτος βάσης	Τιμές αγαθών (ανά μονάδα/συνολικά) για το 1ο έτος
100 καρβέλια ψωμί	1€ / 100€	1,10€ / 110€
10 κουρέματα	15€ / 150€	15€ / 150€
5 μπλουζάκια	7€ / 35€	9€ / 35€
70 καφέδες	3€ / 210€	3,50€ / 245€
25 κιλά κρέας	10€ / 250€	11€ / 275€
Σύνολο	745€	815€
Δείκτης τιμών	100	109,40

• Από το παραπάνω παράδειγμα καταλαβαίνουμε ότι ρυθμός (αύξησης) του πληθωρισμού είναι στο 9,40%.

Ανεξάρτητα από τα αίτια που τον προκαλούν, ο πληθωρισμός αποτελεί έναν σημαντικό οικονομικό δείκτη με άμεσο αντίκτυπο στα χρήματα των πολιτών. Όσο οι τιμές ανεβαίνουν, τόσο περιορίζεται η αγοραστική δύναμη. Ένας ήπιος πληθωρισμός, κάτω από 3% ετησίως, θεωρείται φυσιολογικός σε μια υγιή οικονομία, ενώ αντίθετα, τα υψηλά επίπεδα πληθωρισμού ενδέχεται να επηρεάσουν αρνητικά τα άτομα, τις επιχειρήσεις και τη συνολική οικονομική ισορροπία.

Μορφές πληθωρισμού

Ο πληθωρισμός μπορεί να εμφανιστεί σε διάφορες μορφές, ανάλογα με τα αίτια που τον προκαλούν. 

• Ο πληθωρισμός ζήτησης εκδηλώνεται όταν η συνολική ζήτηση για αγαθά και υπηρεσίες ξεπερνά την προσφορά, οδηγώντας τους καταναλωτές να ανταγωνίζονται για περιορισμένους πόρους και να αποδέχονται υψηλότερες τιμές. 
• Αντίθετα, ο πληθωρισμός κόστους συνδέεται με την αύξηση του κόστους παραγωγής, όπως για παράδειγμα την άνοδο στις τιμές πρώτων υλών, γεγονός που μεταφέρεται τελικά στους καταναλωτές μέσω ακριβότερων προϊόντων και υπηρεσιών. 
• Τέλος, ο ενσωματωμένος πληθωρισμός δημιουργείται όταν οι εργαζόμενοι αναμένουν αύξηση τιμών και διεκδικούν υψηλότερους μισθούς· αυτή η εξέλιξη αναγκάζει τις επιχειρήσεις να ανεβάσουν τις τιμές, προκαλώντας έναν φαύλο κύκλο ανόδου μισθών και τιμών.